جمعه، ۱۱ قوس ۱۴۰۱

مقدمه استاد دانش بر مجموعه آثار آیت‌الله محقق خراسانی

تاریخ سه شنبه، ۲۰ ثور ۱۴۰۱
نویسنده سرور دانش
دسته بندی رویدادها رویدادهای فرهنگی
امتیاز دهی
امتیاز 0از 5 - 0 رای
بازدید 268

محقق خراسانی از نوادر روزگار ما

مقدمه استاد دانش بر مجموعه آثار آیت‌الله محقق خراسانی

آیت الله محمد عیسی قنبری معروف به محقق خراسانی از نوادر عالمان روزگار ما بود که عمر با برکتش را صرف تبلیغ، تحقیق، تدریس و خدمت به خلق خدا، به ویژه ملّت مظلوم هزاره نمود. ابعاد شخصیتی و علمی این فقیه، فیلسوف، منطقی دان و سخنور کم نظیر گسترده‌تر از آن است که در قلم و بیان بتوان به کمال و تمام توصیف نمود. محقق خراسانی در هر عرصه‌ای که وارد شد، خوش درخشید و در هر وادی که گام نهاد جزء سرآمدان آن عرصه بود. مردم آشنا با این نام وی را بیشتر به عنوان خطیب توانا می شناسند که در حوزه‌های علمیه با زبان شیوا، بیان گیرا و مطالب عالی مخاطبان را مجذوب خود می‌کرد، امّا محقق خراسانی در عرصه‌های علمی نیز دست کمی از خطابه و منبر نداشت. آثار بر جای مانده از وی به خوبی گواهی می‌دهند که بر بسیاری از علوم رایج در حوزه‌های علمیه صاحب نظر بوده است.

محقق خراسانی از منطق شناخت عمیق و در استفاده از فنون این علم مهارت مثال زدنی داشت. نوشته‌های منطقی وی چون «الیتیمه» و «الهدایة فی المنطق» نشان می‌دهد که بر غوامض این علم تسلط داشته و بر فهم مراد آنها توانا و صاحب نظر بوده است. در جای جای آثار منطقی این محقق ژرف نگر نقد اندیشمندان منطقی قبل از ایشان مشهود است. محقق خراسانی علاوه بر منطق، در حکمت سینوی نیز علاوه بر سال‌ها تدریس، نوشته‌های محققانه دارد که برخی در اختیار و برخی دیگر متأسفانه در اثر حوادث زمانه از بین رفته است. شرح مختصر ایشان بر تجرید الاعتقاد هرچند محدود به امور عامه است و شامل مباحث اصلی علم کلام نمی‌شود، امّا در همین اندک نشان می‌دهد که وی بر این علم نیز احاطه کافی داشته است و اگر حوادث روزگار اجازه می‌داد و این شرح به آخر می رسید، خدمت بزرگی به علم کلام محسوب می شد.

هرچند بعد علمی محقق خراسانی در منطق و حکمت تجلی بیشتر داشته است، امّا به هیچ وجه به این دو عرصه محدود نمی‌شود. کتاب «الکفاح الاسلامی فی مشکلة الفقر» وی علی رغم اینکه کتابی برای فهم عموم است، امّا استدلال ایشان به آیات قرآن و روایات نشان می‌دهد که به خوبی بر علومی چون حدیث و رجال تسلط داشته از روایات و مأخذ روایی اطلاع کافی داشته است. محقق خراسانی در این کتاب تنها به شرح و بسط روایات اکتفا نمی‌کند، بلکه با عرضه آنها بر یک دیگر و مقایسه آنها با قرآن در پی حل مشکلات فکریی است که فهم درست از اندیشه اسلامی را گاه با دشواری مواجه می سازد.

متأسفانه مجموعه مباحث فقهی مرحوم آیت الله محقق خراسانی در دست نیست، اما سالها تدریس وی در مرحله سطوح و خارج و گزارشهای شاگردان ایشان که برخی از آنها در زندگینامه ایشان بازتاب یافته است، به خوبی نشان می دهد که وی علاوه بر منطق، حکمت، کلام، حدیث و رجال، بر علم فقه و اصول فقه نیز در حد اجتهاد صاحب نظر بوده است. از مجموع تلاش‌ها و آثار علمی این محقق برجسته به خوبی می‌توان بدست آورد که وی در عصر و زمان خود جزء معدود اندیشمندان جامع معقول و منقول بوده، در همه عرصه ها با قدرت، ابتکار و نبوغ ظاهر شده است و از این جهت لقب با مسمّای «محقق» بر وی برازنده و مطابق واقع است.

محقق خراسانی عالِمی است که علمش را در خدمت روشنگری و خدمت اجتماعی به کار بست و خود در این راستا از هیچ تلاشی دریغ نورزید. وی چه در زمان حضور در حوزه علمیه نجف و چه در زمان حضور در ایران لحظه‌ای از فکر خدمت به مردم مسلمان، به ویژه ملت محرومی که به آن تعلق داشت غافل نشد. وی به راستی شمعی بود که تا آخرین لحظات حیاتش برای مردمش سوخت و عمر شریف را وقف این هدف نمود. حمایتهای بی شائبه و مخلصانه وی از جریان عدالتخواهی به رهبری شهید وحدت ملّی شهید عبد العلی مزاری (ره) و مرجعیت آیت الله العظمی محقق کابلی بر کسی پوشیده نیست، چنانکه از حرکتهای احیا گرانه گذشته نظیر قیام ابراهیم خان گاوسوار حمایت می کرد.

بنیاد اندیشه بر اساس اهداف علمی و فرهنگی خود همواره کوشیده است در کنار سایر کارهای علمی و فرهنگی، میراث فاخر گذشتگان کشور را معرفی و آثار ارزشمند آنان را چاپ و منتشر نماید. نشر  این آثار علاوه بر احیای تولیدات علمی که به مرور زمان ممکن است در اثر حوادث از بین برود، احیای تاریخ نیز به حساب می‌آید. علاوه بر این، احیای آثار علمی مانع  انقطاع فکریی می‌گردد که از قرن دهم بدین سو افغانستان به آن دست به گریبان بوده است و خسارتهای علمی و معنوی بسیاری از این جهت متوجه کشور شده است. در کنار اهداف فوق زنده کردن تولیدات فکری اندیشمندان بهترین شکل تجلیل از خدمات علمی، فرهنگی و اجتماعی آنان به حساب می آید، زیرا حیات عالمان به حیات علم آنها و عظمت آنان در بزرگی سهمی است که در دانش و فرهنگ داشته‌اند.

براساس اهداف فوق، بنیاد اندیشه در بیستمین سال درگذشت محقق خراسانی (۱۳۹۸) بزرگداشت مناسبی از این شخصیت ارزشمند در شهر کابل برگزار نموده یادنامه ایشان را چاپ نمود. در ضمن وعده سپرد که مجموعه آثار وی را جمع آوری و چاپ نماید. از همان زمان تیمی از همکاران ما در بنیاد اندیشه، به ویژه جناب دکتر عبد الله جعفری و دکتر محمد علی جویا وظیفه گرفتند که این کار را به سامان برسانند. بسیار خرسندیم که در زمان نسبتاً مناسب این کار به سامان رسید و اکنون فصل چاپ این آثار فرا رسیده است. البته تردیدی وجود ندارد که آنچه در این مجموعه تقدیم خوانندگان محترم می‌گردد نه همه تولیدات فکری آیت الله محقق خراسانی است و نه معرف تمام ابعاد علمی  ایشان، زیرا بسیاری از آثار ایشان یا به صورت کامل مفقود گردیده یا تنها بخش‌های پراکنده از آنها در اختیار قرار دارد که قابلیت چاپ را ندارد. ولی از باب  این‌که:

آب دریا را اگر نتوان کشید                پس به قدر تشنگی باید چشید

آثار موجود ایشان گرد آوری، تحقیق و در مواردی احیا شده است. بنیاد اندیشه وظیفه خود می داند که از همه محققین و دست اندرکارانی که در به سامان رسیدن این اثر ارزشمند علمی تلاش ورزیده اند تشکر نماید.

یاد آوری این نکته نیز لازم است که به فرجام رسیدن این مجموعه آثار با حوادث تأسف‌بار در کشور مقارن گردید و این مقدمه در زمانه‌ای نوشته می شود که نظام قبلی از بین رفته، نظام جدیدی در کشور شکل نگرفته است. از این رو کشور در آشفتگی و سرگشتگی فرو رفته است. حوادث نظیر این می‌تواند تمامی تلاش‌های فکری و فرهنگی را تحت تأثیر قرار داده یا کاملاً متوقف کند، امّا بنیاد اندیشه و اعضای متعهد آن در تلاش‌اند تا فعالیت‌های علمی و فرهنگی آن متوقف نشده متناسب با وضعیت جدید ادامه یابد.

والسلام

سرور دانش

رئیس بنیاد اندیشه

۱۲ سنبله ۱۴۰۰

نظرتان را بنویسید:

comment